John Ronald Reuel Tolkien, 3 Ocak 1892'de İngiliz sömürgesi olan Güney Afrika'nın Bloemfontein şehrinde doğdu.

Ronald'ın babası Arthur Tolkien banka müdürü idi. Aslen Birmingham, İngiltere'li olan aile, kendilerine yeni bir hayat kurmak amacıyla Güney Afrika'ya yerleşmişti.

Ancak iklimin getiridiği olmusuzluklar, kısa zamanda anne Mabel'i, Ronald ve küçük kardeş Hilary'i alıp İngiltere'ye dönmeye itti. Mabel ve çocuklar, kendilerinden bir gün sonra İngiltere'ye dönecek olan baba Arthur'u beklerlerken 15 Şubat 1896'da Güney Afrika'dan gelen ölüm haberiyle sarsıldılar.

Bunun üzerine Mabel, çocukları alıp, küçük bir köy olan Sarehole'a yerleşti. Bu köy Ronald da derin etkiler bırakacak, ömrünün kısa bir süresini burda geçirmesine rağmen hayallerinde yarattığı Hobbit diyarı Shire için defalarca Sarehole'u ziyaret edecekti.

Sarehole'da Tolkien'i etkileyen sadece yemyeşil doğa değildi. Köy yakınındaki Moseley Bataklığı, kardeşi Hillary ile her zaman oynamaya gittikleri Cole Bank Road değirmeni ve devamlı kendilerini kovaladığı için "Beyaz Org" adını taktıkları değirmencinin oğlu da, Ronald üzerinde derin izler bıraktı.

Ronald, Birmingham'daki King Edward's School'a başlayınca ailesi önce Ronal'ın yeni okulunun yakınlarına, sonradan da Olver Road'a taşındı. Olver Road'a taşınmalarının ardından Ronald yeni evlerine yakın olan St.Philips School'a verildi.

Bir sene sonra burs kazanınca tekrar King Edward's Okulu'na döndü. 1904 yılında tekrar bir ölümle sarsıldı. Annesi Mabel, şeker hastalığı yüzünden hayata gözlerini yummuştu.

Annesinin ölümü üzerine, çocuklar teyzeleri Beatrice'in yanına gitti ve Peder Francis Morgan'ın gözetimine verildi. King Edward's Okulu'nda iken Ronald, dillere büyük yatkınlığı olduğunu farketti. Bu dönemlerde kendine ait bir dili tasarlamaya başladı. Böylece Elf dillerinin temelleri atılmış oldu.

Gençlik yıllarının başlarında, Ronald'ın aklı otudukları Birmingham kentindeki iki büyük yapıya takılmıştı. 29 metrelik Perrott's Folly Kulesi o yıllara göre olağanüstü büyüklüğü ile Ronald'ın beynine kazınmıştı.

1758 yılında John Perrott tarafından yapılan bu kule tuhaf mimarisi ile "Perrott'un Divaneliği" ismini almıştı. Hemen bu kulenin yanında ise bir başka kule vardı. Bu iki kule daha zonra yazacağı Yüzüklerin Efendisi için esin kaynağı olacaktı. Ronald'ın gençlik yıllarına dair bir diğer önemli not ise Gamgee ismi ile o yıllarda tanışmış olmasıydı. Bu yerel pamuk markası Gamgee, Ronald'ı etkilemiş olmalıydı ki sonraları yazacağı "Yüzüklerin Efendisi" kitabındaki en önemli karakterlerden olan Frodo'nun sadık dostu Sam'e bu soyadını verecekti.

16 yaşındayken hayatını değiştirecek bir olay oldu ve hayattaki gerçek aşkı olan Edith ile tanıştı. Fakat Peder Morgan iki gencin görüşmelerini yasakladı. 1911 yılında Tolkien, klasik diller eğitimi almak için Exeter Koleji'ne gitti. 21 yaşını doldurduğunda hiç bir zaman unutamadığı Edith ile tekrar karşılaştı. Edith bir başkası ile nişanlı olmasına karşın, onun için nişanını bozdu ve 22 Mart 1916'da Tolkienle evlendi.

Bu arada I. Dünya Savaşı başlamıştı. Kısa bir süre sonra Tolkien 'de orduya katıldı ve Fransa cephesinde savaştı. İki yakın dostunu bu savaşta kaybeden Tolkien, çok yakınında patlayan bir bomba yüzünden yaralandı ve ordu tarafından İngiltere'ye geri gönderildi.

Savaştan döndükten sonra, hayatının büyük bir kısmını işe alındığı Oxford'da geçirdi. 1945 yılında Oxford'da profesör olmasına kadar geçen zaman içerisinde 4 çocuk sahibi oldu. Bu süre içerisinde devasa hayal dünyası Orta Dünya'yı oluşturmaya devam etti.

İlk kitabı bir çeviri olan "Sir Gawain and The Green Knight"ı yayımladı. Yakın dostu C.S. Lewis ile, Entellektüel bir topluluk olan "Inklings"i kurdu ve 1937 yılında Hobbit' i yayınladı. Roman, bu dönemde hem olumlu hem de olumsuz tepkiler aldı. Bir çok yazar ve okur, Oxford'da profesör olan Tolkien'den nasıl olup da bir masal kitabı çıktığını merak etmesine karşın "Hobit" kısa zamanda çok büyük satış rakamlarına ulaştı. Bunun ardından Tolkien Yüzüklerin Efendisi (The Lord of the Rings) için çalışmaya başladı.

1954 yılında Yüzüklerin Efendisi'nin ilk iki bölümü, 1955 yılında ise üçüncü bölümü İngiltere'de yayınlandı. Seri, Hobbit'den bile daha fazla tepki almasına karşın bundan 10 sene sonra 1965 yılında Yüzüklerin Efendisi'nin Amerika Birleşik Devletleri'nde yayınlanması ile her şey birden değişti. Amerikalıların, özellikle genç nüfusun romanı çok sevmesi, Yüzüklerin Efendisi serisinin hızla kült olmasına neden oldu.

Dünyaca ünlü yazar Tolkien, 29 Kasım 1971'de karısı Edith ölümünden sadece bir sene sonra, 2 Eylül 1973'de 81 yaşında öldü.